Araba satın alırken ilk karar verdiğimiz özelliklerden biri şanzımandır. Bugün aşina olduğumuz, otomatik ve manuel vites kullanıcıları arasında süregelen çekişmeyi başlatan teknolojik gelişmelere kısa bir bakışı sizler için derledik.
Otomatik şanzımanın sürücü için avantajı, normal sürüşte kontrol edilmesi gereken debriyaj pedalının ve manuel vites düzeninin olmamasıdır. Manuel vites değiştirme, kabin içinde gerekli dikkati ve iş yükünü de azaltır ve bu sayede sürücü yola daha iyi odaklanabilir. Popüler hidrolik tasarımların birincil dezavantajı, motoru şanzımana bağlayan sıvı kuplajı nedeniyle motor ve aktarma organları arasındaki güç aktarımının mekanik verimliliğinin azalmasıdır. Bu durum, aynı motor özelliklerine sahip araçlara kıyasla otomatik vitesli araçların daha düşük tork değerlerine ve ayrıca şehir içi sürüşlerde yakıt verimliliğinin azalmasına neden olabilmektedir. Şanzıman ve kuplör tasarımındaki gelişmeler bu boşluğu önemli ölçüde daraltılmakla birlikte birçok yarış otomobilinde olduğu gibi çeşitli yol araçlarının spor ayarlı modellerinde de manuel şanzımanlar daha sıklıkla tercih edilmektedir.
Görsel: commons.wikipedia.org
Otomatik şanzıman 1921 yılında Regina, Saskatchewan, Kanada'dan Alfred Horner Munro tarafından icat edildi ve 1923'te Kanada patenti CA 235757 olarak kayda geçti. Munro, 1924'te İngiltere’den GB215669 215.669 patentini ve 4 Ocak 1927'de ABD patenti 1.613.525'i aldı. Bir buhar mühendisi olan Munro, cihazını hidrolik sıvıdan ziyade basınçlı hava kullanmak için tasarladı ve bu yüzden gücü azdı ve hiçbir zaman ticari uygulama fırsatı bulunamadı.
Modern otomatik şanzımanların kökleri 1904'te Massachusetts'teki Sturtevant kardeşler tarafından geliştirilen ve ürettikleri “Atsız Taşıyıcı”da kullanılan şanzımanına kadar izlenebilir. Bu ünite iki ileri hıza sahipti ve motor tarafından tahrik edilen ağırlıklar ile yapılan oran değişimi ile çalışmaktaydı. Yüksek motor devirlerinde vites yükseliyor, araç yavaşladıkça ve motor devri azaldıkça, şanzıman geriye doğru düşüyordu. Ne yazık ki zamanın metalürjisi yetersizdi ve malzeme yorgunluğuna bağlı olarak sıklıkla şanzıman arızaları ortaya çıkıyordu.
Hidrolik sıvısı kullanan ilk otomatik şanzıman, 1932 yılında iki Brezilyalı mühendis, José Braz Araripe ve Fernando Lehly Lemos tarafından geliştirildi. Daha sonra prototip ve planlar onları 1940 Oldsmobile'de "Hydra-Matic" iletimi olarak kullanan General Motors'a satıldı. Bu otomatik vites sistemi, II. Dünya Savaşı sırasında GM yapımı tanklara dahil edildi ve savaştan sonra GM sistemi “Savaşta Test Edildi” sloganıyla pazarladı.
Otomatik olarak vites değiştiren vites kutusunun 1930'lardaki gelişimine paralel olarak Chrysler, sıvı kuplajı otomotiv kullanımına adapte edilmesi üzerine çalışmalar yaptı. 20. yüzyılın başlarında icat edilen sıvı kuplaj, aracın şanzımanla durdurulduğu zaman motorun durmasını engellemenin yolunu açtı. Otomatik şanzıman ve akışkan birleştirme teknolojisindeki bu gelişmeler, dünyanın ilk seri üretilen otomatik şanzımanı olan General Motors Hydra-Matic'in 1939 yılında piyasaya girmesiyle sonuçlandı.
1940 Oldsmobile ve daha sonra Cadillac'ta bir seçenek olarak sunulan Hydra-Matic, dört ileri hız artı geri sürüş için hidrolik olarak kontrol edilen üç planet dişliye sahip bir sıvı kuplajı birleştirdi. Şanzıman, motor gaz kelebeği pozisyonuna ve yol hızına duyarlıydı ve çalışma koşullarına göre değişen tam otomatik yukarı ve aşağı vites kullanımı sağlıyordu.
Görsel: commons.wikipedia.org
Hydra-Matic, daha sonra Cadillac ve Pontiac tarafından kabul gördü ve Bentley, Hudson, Kaiser, Nash ve Rolls-Royce gibi çeşitli otomobil üreticilerine satıldı. 1950'den 1954'e kadar, Lincoln arabaları Hydra-Matic ile de mevcuttu. Daha sonra Mercedes-Benz, prensip olarak Hydra-Matic'e benzeyen ancak farklı bir tasarıma sahip dört vitesli bir sıvı kuplaj iletimi geliştirdi.
1960’larda, özellikle Amerikan otomobil kullanıcıları tarafından tercih edilen otomatik şanzıman, günümüzde de sürüş kolaylığından yana olanlar için en iyi seçenek olmaya devam ediyor.
